Podstawa
Starożytność
Antygona
Antygona grzebie brata wbrew zakazowi króla Kreona, wybierając prawo boskie ponad ludzkim. Dramat stawia fundamentalne pytanie o konflikt sumienia i władzy państwowej.
Rozszerzenie
Rozszerzenie
Pełna ścieżka dla matury rozszerzonej: Podstawa plus teksty, które warto mieć pod ręką przy szerszym kanonie i dawnych listach.
Ta strona pokazuje całość dla ucznia rozszerzenia: najpierw Podstawa, potem pozycje spoza wąskiego rdzenia.
Starożytność
Podstawa
Starożytność
Apokalipsa wg Św. Jana
Wizjonerski tekst opisujący koniec świata, Sąd Ostateczny i Nowe Jeruzalem. Pełen symboliki liczb i zwierząt, wpłynął na całą sztukę i literaturę eschatologiczną Zachodu.
Podstawa
Starożytność
Iliada
Epopeja opisująca 51 dni z ostatniego roku wojny trojańskiej — gniew Achillesa i śmierć Hektora. Utwór przekazuje antyczny kodeks honorowy: chwała wojownika jest ważniejsza niż…
Podstawa
Starożytność
Księga Hioba
Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, lecz nie wyrzeka się Boga. Tekst stawia pytanie o sens cierpienia sprawiedliwego i granice wiary wobec niezrozumiałego zła.
Podstawa
Starożytność
Księga Koheleta
Kohelet głosi marność wszystkiego: „Marność nad marnościami". Tekst przesycony pesymizmem filozoficznym i refleksją nad przemijaniem — jeden z najbardziej literackich tekstów…
Podstawa
Starożytność
Księga Psalmów
150 poetyckich modlitw i hymnów przypisywanych Dawidowi. Psalmy wyrażają gamę ludzkich emocji wobec Boga: wdzięczność, skargę, lęk i ufność. Wzorzec dla późniejszej liryki…
Podstawa
Starożytność
Księga Rodzaju (Genesis)
Pierwsza księga Biblii opisuje stworzenie świata, upadek człowieka w raju, potop i przymierze z Abrahamem. Stanowi fundament kultury judeo-chrześcijańskiej i źródło licznych…
Podstawa
Starożytność
Mitologia
Zbiór opowieści o bogach olimpijskich, herosach i założeniu Rzymu. Parandowski oparł się na źródłach antycznych — Hezjodzie, Owidiuszu, Wergiliuszu. Książka uznawana za najlepsze…
Podstawa
Starożytność
Przypowieści Ewangeliczne
Krótkie narracje dydaktyczne Jezusa: przypowieść o synu marnotrawnym, o miłosiernym Samarytaninie, o talentach. Gatunek wpłynął na literaturę moralistyczną przez całe…
Średniowiecze
Podstawa
Średniowiecze
Bogurodzica
Najstarszy zachowany polski hymn religijny — modlitwa do Matki Boskiej i prośba za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Śpiewana przez wojsko Władysława Jagiełły przed bitwą pod…
Podstawa
Średniowiecze
Lament Świętokrzyski
Monolog Matki Boskiej pod krzyżem — jeden z najwcześniejszych polskich tekstów literackich po polsku. Łączy plankt maryjny z intymną skargą matczyną, tworząc przejmujący obraz…
Podstawa
Średniowiecze
Legenda o Świętym Aleksym
Hagiografia ascety, który porzuca bogactwo, żonę i rodzinę, by żyć jako żebrak pod schodami własnego domu. Wzorzec świętości przez wyrzeczenie — typowy dla średniowiecznego ideału…
Podstawa
Średniowiecze
Pieśń o Rolandzie
Epos rycerski o śmierci paladyna Karola Wielkiego w wąwozie Roncevaux. Roland wybiera śmierć zamiast wezwania pomocy, co czyni zeń idealny wzorzec rycerza — odważnego, lojalnego i…
Podstawa
Średniowiecze
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Dialog uczonego z personifikowaną Śmiercią, która pokazuje że dosięga wszystkich — papieża, króla, rycerza i żaka. Znakomity przykład motywu danse macabre i memento mori w…
Renesans
Rozszerzenie
Renesans
Hamlet
Książę Danii dowiaduje się, że ojca zamordował stryj. Pytanie „być albo nie być" wyraża egzystencjalny dylemat działania wobec niesprawiedliwości. Dramat analizuje zemstę,…
Podstawa
Renesans
Makbet
Szkocki wódz Makbet zabija króla Duncana pod wpływem przepowiedni czarownic i ambicji żony. Dramat o korupcji władzy, wyrzutach sumienia i nieuchronności kary — jedna z…
Podstawa
Renesans
Pieśni
Zbiór 49 pieśni — liryk horacjańskich o radości życia, cnocie i pogodzeniu z losem. Pieśń IX („Niezwykłym i nie leda piórem…") jest poetycką deklaracją nieśmiertelności przez…
Podstawa
Renesans
Romeo i Julia
Tragedia o konflikcie rodów Montekich i Kapuletów w Weronie. Romeo i Julia zawierają potajemny ślub, a ciąg pomyłek prowadzi do ich śmierci. Szekspir pokazuje, jak prywatna miłość…
Podstawa
Renesans
Treny
19 trenów napisanych po śmierci córki Urszuli (1579). Cykl przechodzi od bólu i buntu przez kryzys wiary aż po pogodzenie z losem. Uważa się go za pierwszą nowożytną europejską…
Barok
Rozszerzenie
Barok
Don Kichot
Hidalgo z La Manchy, zaczytany rycerskimi romansami, wyrusza w świat jako błędny rycerz. Cervantes stworzył pierwszą nowoczesną powieść europejską — grę między idealizmem bohatera…
Podstawa
Barok
Skąpiec
Komedia o Harpagonie, który podporządkowuje rodzinę gromadzeniu pieniędzy. Konflikt dotyczy małżeństw dzieci, posagu i szkatułki z gotówką. Molier pokazuje, jak obsesja własności…
Oświecenie
Podstawa
Oświecenie
Bajki
Zbiór bajek epigramatycznych i narracyjnych — krótkich alegorii z moralną puentą. Krasicki czerpał z Ezopa i La Fontaine'a, pisząc o ludzkich wadach przez pryzmat zwierząt.
Podstawa
Oświecenie
Satyry
Zbiór satyr piętnujących wady szlachty polskiej: pijaństwo, rozrzutność, plotkarstwo i bezmyślne naśladowanie Francuzów. Krasicki pisał z humorem i dystansem, w duchu…
Romantyzm
Podstawa
Romantyzm
Ballady i romanse
Pierwszy zbiór romantyczny w polskiej literaturze — manifest nowej wrażliwości. Mickiewicz sięga po ludowość, nadnaturalność i emocje: „Świtezianka", „Romantyczność", „Lilie".…
Podstawa
Romantyzm
Balladyna
Dramat o siostrach rywalizujących o małżeństwo z Kirkorem. Balladyna zabija Alinę, zdobywa władzę i po kolejnych zbrodniach staje przed własnym sądem. Słowacki łączy baśń, kronikę…
Rozszerzenie
Romantyzm
Cierpienia młodego Wertera
Powieść epistolarna o młodym artyście bezskutecznie zakochanym w Lotcie, zaręczonej z Albertem. Werter kończy życie samobójstwem. Powieść wywołała w Europie falę naśladownictw —…
Podstawa
Romantyzm
Dziady cz. II
Obrzęd dziadów — przywoływania duchów — na Litwie. Trzy upiory: lekkie dzieci, okrutny pan i dziewczyna-flirt, otrzymują lekcję z wartości postu, pracy i miłości. Balladowa,…
Podstawa
Romantyzm
Dziady cz. III
Dramat o prześladowaniach polskiej młodzieży przez carskie władze po 1820 r. Konrad w Wielkiej Improwizacji oskarża Boga o obojętność na cierpienie narodu. Mesjanizm: Polska…
Rozszerzenie
Romantyzm
Klub Pickwicka
Pierwsza wielka powieść Dickensa pokazuje serię podróży i przygód pana Pickwicka oraz jego towarzyszy. Utwór łączy komizm z obserwacją życia społecznego i prawnego w Anglii. W…
Rozszerzenie
Romantyzm
Kordian
Dramat o polskim Hamlecie — młodym idealiście, który na szczycie Mont Blanc dochodzi do decyzji o zabójstwie cara. Słowacki polemizuje z Mickiewiczem: Polska nie jest Chrystusem,…
Rozszerzenie
Romantyzm
Nie-Boska komedia
Dramat o rewolucji społecznej i jej nihilizmie. Hrabia Henryk broni arystokracji, Pankracy prowadzi lud. Krasiński widzi w rewolucji zniszczenie wartości bez budowania nowych —…
Podstawa
Romantyzm
Opowieść wigilijna
Nowela o skąpcu Ebenezerze Scrooge'u, którego w noc Bożego Narodzenia odwiedzają trzy duchy. Bohater ogląda własną przeszłość, teraźniejszość i możliwą przyszłość. Dickens łączy…
Podstawa
Romantyzm
Pan Tadeusz
Epopeja szlachecka osadzona na Litwie w 1811–1812 r. Opisuje spór Sopliców z Horeszkami, miłość Tadeusza i Zosi oraz ostatni zajazd szlachecki. Przez Polaków uważana za narodową…
Podstawa
Romantyzm
Testament mój
Wiersz napisany po klęsce powstania listopadowego i doświadczeniu emigracji. Podmiot mówi o swojej pracy poetyckiej, śmierci i obowiązku dalszej walki po jego odejściu. Utwór…
Podstawa
Romantyzm
Zemsta
Komedia o sporze Cześnika Raptusiewicza z Rejentem Milczkiem o mur graniczny. Intryga łączy konflikt sąsiedzki z planami małżeństw Klary, Wacława i Podstoliny. Fredro pokazuje…
Pozytywizm
Podstawa
Pozytywizm
Lalka
Stanisław Wokulski — kupiec i były zesłaniec — kocha arystokratkę Izabelę Łęcką, tracąc przez to majątek i ideały. Panorama społeczeństwa Warszawy po 1863 r.: arystokracja,…
Rozszerzenie
Pozytywizm
Martwe dusze
Cziczikow objeżdża rosyjskie majątki i skupuje tytułowe „martwe dusze”, czyli zmarłych chłopów wciąż widniejących w rejestrach. Satyra pokazuje mechanizmy korupcji, fikcji…
Podstawa
Pozytywizm
Nad Niemnem
Powieść o środowisku szlacheckim i chłopskim nad Niemnem — miłość Justyny i Jana na tle konfliktu pokoleń i tradycji. Orzeszkowa propaguje hasła pracy organicznej: szanuj ziemię i…
Rozszerzenie
Pozytywizm
Ojciec Goriot
Powieść pokazuje paryski pensjonat pani Vauquer i środowisko rodzącego się kapitalizmu. Tytułowy bohater traci majątek dla córek, a student Rastignac uczy się zasad kariery…
Rozszerzenie
Pozytywizm
Pani Bovary
Emma Bovary próbuje uciec od prowincjonalnej codzienności w marzenia o wielkiej namiętności i luksusie. Kolejne romanse oraz długi prowadzą ją do katastrofy. Powieść stała się…
Podstawa
Pozytywizm
Potop
Druga część Trylogii opisuje najazd szwedzki na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660. Andrzej Kmicic przechodzi drogę od porywczego szlachcica do obrońcy kraju i Jasnej Góry. Powieść…
Rozszerzenie
Pozytywizm
Quo Vadis
Powieść historyczna o Rzymie za Nerona — miłość patricjusza Winicjusza do chrześcijanki Ligii. Sienkiewicz kontrastuje brutalną potęgę imperium z nową etyką chrześcijańskiego…
Podstawa
Pozytywizm
Zbrodnia i kara
Student Raskolnikow zabija lichwiarkę, przekonany, że jest ponad prawem moralnym. Powieść śledzi psychologiczny rozkład zabójcy i jego drogę do przyznania się. Podstawowe dzieło…
Młoda Polska
Podstawa
Młoda Polska
Chłopi
Czterotomowa powieść o wsi Lipce i rodzie Borynów przez cztery pory roku. Maciej Boryna, Antek, Jagna — miłość, zdrada, zbiorowy rytm wiejskiego życia. Reymont otrzymał Nagrodę…
Podstawa
Młoda Polska
Syzyfowe prace
Powieść pokazuje rusyfikację młodzieży po klęsce powstania styczniowego. Główny bohater Marcin Borowicz przechodzi drogę od szkolnego podporządkowania do świadomego buntu. Ważną…
Podstawa
Młoda Polska
Wesele
Dramat o weselu w Bronowicach, na które przybywają duchy — żona Wernyhory, Rycerz, Hetman. Inteligencja i chłopi razem, lecz duchowo podzieleni, nie potrafią zjednoczyć się do…
XX-lecie międzywojenne
Podstawa
XX-lecie międzywojenne
Ferdydurke
Trzydziestolatek Józio zostaje cofnięty do szkolnej ławy przez profesora Pimkę. Gombrowicz analizuje mechanizmy upupin: jak Forma, Gęba i Pupa zniewala ludzi narzucając im…
Podstawa
XX-lecie międzywojenne
Granica
Powieść o Zenonie Ziembiewiczu — karierze i upadku prowincjonalnego polityka. Nałkowska stosuje technikę wielogłosu: każda postać ma rację, bo patrzy z innego miejsca. „Granica"…
Rozszerzenie
XX-lecie międzywojenne
Mistrz i Małgorzata
Szatan w postaci Wolanda przybywa do Moskwy lat 30. i demaskuje sowieckie hipokryzje. Równoległa historia Mistrza, Małgorzaty i Poncjusza Piłata w Jerozolimie. Powieść pisana w…
Podstawa
XX-lecie międzywojenne
Przedwiośnie
Cezary Baryka wraca do odrodzonej Polski i konfrontuje dziecięce marzenia ojca o „szklanych domach" z biedą i chaosem II RP. Powieść polityczna o niemożności spełnienia…
Podstawa
XX-lecie międzywojenne
Sklepy cynamonowe
Zbiór opowiadań z Drohobycza osadzonych w dzieciństwie narratora. Ojciec-geniusz przemienia się w ptaka, manekiny ożywają, sierpień zamienia miasto w kraj mityczny. Proza poetycka…
Wojna i Okupacja
Podstawa
Wojna i Okupacja
Inny świat
Wspomnienia z sowieckiego łagru w Jercewie (1940–42), gdzie autor spędził dwa lata. Relacja o systemie, który niszczy ludzką godność i podmiotowość przez pracę przymusową, głód i…
Podstawa
Wojna i Okupacja
Kamienie na szaniec
Reportaż o harcerzach Szarych Szeregów — Rudym, Alku i Zośce — ich akcjach sabotażowych i śmierci. Napisany w konspiracji w 1943 r. jako dokument i pomnik pokolenia Kolumbów.
Podstawa
Wojna i Okupacja
Proszę państwa do gazu
Opowiadanie przedstawia dzień przy rampie w Auschwitz, gdzie więźniowie rozładowują transport ludzi skazanych na natychmiastową śmierć. Narrator pokazuje obóz jako system…
Podstawa
Wojna i Okupacja
Zdążyć przed Panem Bogiem
Reportaż na podstawie rozmów z Markiem Edelmanem — ostatnim żyjącym przywódcą powstania w getcie warszawskim (1943). Pytanie o to, co znaczy godna śmierć i czy Bóg zdąża na czas.
Współczesność
Podstawa
Współczesność
Czesław Miłosz — wybrane wiersze
Karta obejmuje najczęściej przywoływane wiersze Miłosza obecne w szkolnym kanonie i powtórkach maturalnych. Poezja Miłosza łączy doświadczenie wojny, emigracji i refleksję…
Podstawa
Współczesność
Dżuma
W Oranie wybucha zaraza. Doktor Rieux i Tarrou zostają, by walczyć. Camus pisze alegorię nazizmu i każdej innej epidemii zła — pytanie o solidarność i absurd w obliczu…
Podstawa
Współczesność
Górą „Edek”
Opowiadanie o warszawskim podwórku i środowisku drobnych przestępców. Narrator obserwuje Edka, którego pozycja rośnie dzięki przemocy i reputacji. Nowakowski zapisuje język ulicy…
Podstawa
Współczesność
Mały Książę
Powieść poetycka o spotkaniu pilota z chłopcem przybyłym z planety B-612. Bohater opowiada o róży, lisie i podróży przez kolejne planety. Książka porządkuje pytania o przyjaźń,…
Podstawa
Współczesność
Miejsce
Opowiadanie o cerkwi położonej w beskidzkiej dolinie, z której zniknęli dawni mieszkańcy. Narrator śledzi pustkę po wysiedleniach i zmianę funkcji krajobrazu. Stasiuk łączy opis…
Podstawa
Współczesność
Podróże z Herodotem
Reportaż powstał z połączenia lektury Herodota i relacji z podróży autora po Azji oraz Afryce. Kapuściński zestawia historię Persów, Greków i Scytów z doświadczeniem współczesnego…
Podstawa
Współczesność
Profesor Andrews w Warszawie
Opowiadanie o cudzoziemcu, który trafia do Warszawy w czasie stanu wojennego w grudniu 1981 r. Profesor nie zna reguł miasta, a jego podróż przez ulice staje się lekcją…
Podstawa
Współczesność
Rok 1984
Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy i zmienia historię na rozkaz Partii. Orwell stworzył słownik totalitaryzmu: Wielki Brat, Doublethink, Newspeak, Room 101. Powieść…
Podstawa
Współczesność
Tadeusz Różewicz — wybrane wiersze
Karta porządkuje wybrane wiersze Różewicza, poety debiutującego po wojnie. Jego poezja odchodzi od ozdobności i pokazuje język po katastrofie, w świecie pozbawionym dawnych…
Podstawa
Współczesność
Tango
Artur, wnuk liberałów, buntuje się przeciw anarchii rodziny — chce przywrócić porządek i tradycję. Paradoks: rebelia staje się konserwatyzmem. Finał: prymitywny Edek zabija Artura…
Podstawa
Współczesność
Traktat moralny
Poemat powstał tuż po drugiej wojnie światowej i reaguje na doświadczenie przemocy oraz ideologii. Miłosz prowadzi dyskusję o odpowiedzialności inteligenta, historii i języku…
Podstawa
Współczesność
Wisława Szymborska — wybrane wiersze
Karta porządkuje wybrane wiersze Szymborskiej obecne w szkolnych powtórkach. Poetka często wychodzi od drobnego szczegółu, ironii i codziennego zdziwienia, żeby dojść do pytań o…
Podstawa
Współczesność
Zbigniew Herbert — wybrane wiersze
Karta zbiera najważniejsze wiersze Herberta przydatne na maturze, zwłaszcza utwory z cyklu „Pan Cogito”. Poeta łączy język klasycyzujący z doświadczeniem wojny, totalitaryzmu i…